उज्जैन: रहस्यांची नगरी,रुद्रभूमी जेथे सत्ता चालते फक्त त्याचीच; त्याने औरंगजेबाचे सैन्य वेडे केले !

प्रसारमाध्यम l दिग्विजय माळकर

ग्रंथांमध्ये उज्जैनला अवंती, अवंतिका आणि कालानगरी (काळाची नगरी) असे संबोधले गेले आहे. असे मानले जाते की, संपूर्ण पृथ्वीवर केवळ तीनच अशी ठिकाणे आहेत, जिथे ‘काळाची ऊर्जा’ भौतिक स्वरूपात अनुभवता येते. केदार (केदारनाथ) हिमालयातील उच्च आध्यात्मिक ऊर्जेचे केंद्र.कैलाश शिवशक्तीचे मूळ निवासस्थान. उज्जैन (महाकाल) जिथे काळाचे चक्र थांबते किंवा नव्याने सुरू होते.हे केवळ भौगोलिक बिंदू नसून विश्वाच्या ऊर्जेचे मुख्य स्रोत आहेत, जिथे काळ आणि अध्यात्म यांचा संगम होतो.

उज्जैन एक अशी नगरी जिथे वेळ थांबत नाही, तर आपले स्वरूप बदलते. शतकानुशतके मानले जाते की, येथे प्रवेश करताच मनुष्य केवळ पृथ्वीच्या नियमांनी नाही, तर ‘काल’ शक्तीच्या ऊर्जेने संचलित होतो. हवेत असलेला चितेच्या राखेचा सुगंध आणि तंत्र-मंत्राची शक्ती हे सांगते की, हे स्थान केवळ श्रद्धेचे धाम नाही, तर एका जिवंत ऊर्जेचे केंद्र आहे. येथे मृत्यू देखील एक अतिथी आहे आणि महाकाल त्याचे स्वामी.

दक्षिणमुखी शिवलिंगाचे रहस्य  संपूर्ण भारतात केवळ महाकालेश्वर हेच असे ज्योतिर्लिंग आहे ज्याचे मुख दक्षिण दिशेला आहे. दक्षिण ही मृत्यूची (यमराज) दिशा मानली जाते. महाकाल मृत्यूवर नियंत्रण ठेवतात, ते मृत्यूला घाबरत नाहीत. पुराणांमध्ये असे म्हटले आहे की, दक्षिण दिशा तेच  सांभाळू शकतात ज्यांच्यामध्ये मृत्यूला बांधून ठेवण्याची क्षमता असते.वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून या दिशेला ऊर्जेचा दाब सर्वाधिक असतो, जो सामान्य मानवी बुद्धीला अजूनही समजलेला नाही.याच कारणामुळे या ज्योतिर्लिंगाला केवळ एक तीर्थक्षेत्र मानले जात नाही, तर मृत्यूच्या पलीकडे घेऊन जाणारे द्वार मानले जाते.

राजा आणि मंत्र्यांसाठी निषिद्ध: असे म्हटले जाते की उज्जैनचा खरा राजा फक्त महाकाल आहे. म्हणूनच आजही कोणताही राजा, मुख्यमंत्री किंवा पंतप्रधान येथे रात्री मुक्कामास थांबत नाही. इतिहास सांगतो की ज्यांनी हा नियम मोडला, त्यांची सत्ता अल्पकाळात संपुष्टात आली.

महाकालेश्वराला ‘स्वयंभू’ ज्योतिर्लिंग म्हटले जाते, म्हणजेच याची स्थापना कोणत्याही मनुष्याने केलेली नाही. पुराणांमध्ये असे वर्णन आहे की, हे शिवलिंग जमीन फाटून स्वतःहून प्रकट झाले होते. भूगर्भीय दृष्टिकोनातून उज्जैन ज्या क्षेत्रात वसलेले आहे, ते पृथ्वीच्या एका प्राचीन ज्वालामुखी रेषेवर (Volcanic Line) स्थित आहे. अनेक भूगर्भशास्त्रज्ञांचे असे मत आहे की, येथे पृथ्वीच्या आत ऊर्जेचा एक ‘हीट पॉकेट’ (Heat Pocket) अस्तित्वात आहे, जो एखाद्या वेळी प्रकट होऊन शिवलिंगाच्या रूपात स्थिरावला असावा. धार्मिक मान्यता आणि वैज्ञानिक स्पष्टीकरण जरी वेगळे असले, तरी महाकालेश्वराचे शिवलिंग हा कोणताही सामान्य दगड नाही, यावर दोन्ही बाजूंचे एकमत आहे. याची ऊर्जा आजही याला जगातील सर्वात शक्तिशाली ज्योतिर्लिंगांपैकी एक बनवते.

जगात केवळ याच ठिकाणी ‘भस्म आरती’ होते. भस्म आरती हे मृत्यूवर विजय मिळवण्याचे एक रात्रीचे विज्ञान आहे. ही आरती महाकालेश्वराव्यतिरिक्त जगात इतर कोठेही होत नाही. प्राचीन काळी ही आरती मनुष्याच्या पहिल्या चितेच्या राखेने केली जात असे. ही केवळ पूजा नव्हती, तर ‘मृत्यू महाकालासमोर केवळ धुळीसमान आहे’ असा तो एक संदेश होता. आज ही आरती गाईचे शेण, पंचवृक्ष आणि विशेष लाकडांच्या पवित्र भस्माने केली जाते, परंतु त्यामागचा उद्देश तोच आहे. जीवनाला अहंकारापासून मुक्त करणे.दररोज पहाटे ४:०० वाजता गर्भगृहात ते दृश्य अत्यंत अद्भुत असते. मंत्रांचा गूँज, ढोलांचा ध्वनी आणि राखेने होणारा महाकालाचा शृंगार! हजारो भक्त सांगतात की येथे त्यांच्या मनातील भीती नष्ट होते, जणू काही त्यांनी मृत्यूवर विजय मिळवला आहे. या आरती दरम्यान जाणवणाऱ्या ऊर्जेचा वैज्ञानिक आधार आजही अस्पष्ट आहे, पण हा अनुभव प्रत्येकाला अंतर्बाह्य हादरवून सोडतो.

कालभैरव आणि मद्यपान: येथील कालभैरव मूर्ती हजारो लिटर दारू प्राशन करते. इंग्रज अधिकारी कॅप्टन हंटरने याची चौकशी करण्यासाठी खोदकाम केले, पण त्याला काहीही सापडले नाही आणि नंतर त्याचा रहस्यमय मृत्यू झाला.

महाकालेश्वराचे शिवलिंग ऋतूंनुसार आपले स्वरूप बदलते, ही बाब शतकानुशतके नोंदवली गेली आहे. पावसाळ्यात हे शिवलिंग आकारात थोडे वाढलेले दिसते, तर हिवाळ्यात ते थोडे आकुंचन पावते. अनेक भक्तांनी असा अनुभव घेतला आहे की, उन्हाळ्यात शिवलिंगातून नैसर्गिक ओलावा (नमी) बाहेर पडतो, जणू काही एखादी जिवंत सत्ता श्वास घेत आहे.

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून हे ‘टेंपरेचर इंड्यूस्ड एक्सपेंशन’ (तापमानामुळे होणारे प्रसरण) असू शकते असे म्हटले जाते; परंतु त्यातील सुसंगतता किंवा नियमितता (Uniformity) अत्यंत असामान्य आहे. धार्मिक दृष्टीने, याला महाकालाच्या ‘सजीव’ रूपाचा संकेत मानले जाते. ते आपल्या भक्तांसाठी विविध रूपांत प्रकट होतात. याच कारणामुळे उज्जैनमध्ये म्हटले जाते की, येथे केवळ शिव नाही, तर स्वयं महाकाल विराजमान आहेत.

महाकालच्या गर्भगृहात कोणता ध्वनी ऐकू येतो? पृथ्वीचा अंतर्नाद. गर्भगृहात गेल्यावर अनेकांनी एक विचित्र घुमणारा आवाज (गूंज) अनुभवला आहे. जणू पृथ्वीच्या अतिशय खोल थरांतून एखादा मंद ध्वनी उमटत असावा.

भूगर्भशास्त्रज्ञांच्या मते, पृथ्वीच्या अंतरंगातून येणारे लो फ्रीक्वेंसी (कमी वारंवारतेचे) ध्वनी काही निवडक ठिकाणीच ऐकू येतात. या ठिकाणांना ‘अर्थ रेझोनन्स पॉइंट्स’ (Earth Resonance Points) म्हटले जाते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, महाकालेश्वरचे गर्भगृह या दुर्मिळ ठिकाणांपैकी एक आहे. गर्भगृह मध्ये उभे राहिल्यावर होणारे बदल थक्क करणारे आहेत.

• हृदयाचे ठोके: येथे काही वेळा हृदयाची गती बदलल्याचा अनुभव येतो.

• कंपन: कानांमध्ये एक प्रकारची हलकी कंपने जाणवतात.

• मानसिक शांती: शरीरात एक खोल स्थिरतेची भावना उतरते.

धार्मिक परंपरेनुसार, असे मानले जाते की हा स्वतः शिवशंभूंचा प्राचीन ध्वनी आहे—तो ‘नादब्रह्म’ ज्यातून संपूर्ण ब्रह्मांडाची उत्पत्ती झाली. हे स्थान वैज्ञानिक आणि आध्यात्मिक अशा दोन्ही दृष्टिकोनातून अत्यंत दुर्मिळ आणि विलक्षण आहे.

नागचंद्रेश्वरचे बंद रहस्य

महाकालेश्वर मंदिराच्या तिसऱ्या मजल्यावर स्थित नागचंद्रेश्वर मंदिर जगातील एक अद्वितीय स्थान आहे. हे मंदिर वर्षातून फक्त एकदाच, नागपंचमीच्या दिवशी भाविकांसाठी उघडले जाते.

मंदिराची वैशिष्ट्ये आणि रहस्ये:

• अद्वितीय मूर्ती: येथे स्थापित नटराज, पार्वती आणि नाग यांची संयुक्त मूर्ती नेपाळमधून आणली गेली होती. संपूर्ण जगात अशा प्रकारची दुसरी मूर्ती कोठेही पाहायला मिळत नाही.

• तक्षक नागाचे वास्तव्य: असे म्हटले जाते की, तक्षक नाग स्वतः येथे निवास करतात. त्यांची ऊर्जा इतकी प्रबळ आहे की, मंदिराचे द्वार फक्त त्याच दिवशी उघडले जाते जेव्हा ग्रह-नक्षत्रांचा संयोग स्थिर असतो.

• वैज्ञानिक दृष्टिकोन: वैज्ञानिक दृष्टीने विचार केला तर, हे मंदिर एक दुर्मिळ ‘क्लोज रेझोनन्स चेंबर’ (Close Resonance Chamber) आहे, ज्याची ऊर्जा वर्षभर स्थिर राहते.

हेच कारण आहे की हे मंदिर वर्षातून केवळ एक दिवस दर्शनासाठी उघडले जाते आणि उर्वरित वेळ पूर्णतः एकांतात असते.

उज्जैन वेळेचे केंद्र: प्राचीन काळापासून उज्जैन हे भारताचे ‘काल गणना’ (Time Calculation) केंद्र राहिले आहे. येथील मंदिराची रचना खगोलीय दृष्टिकोनातून इतकी अचूक आहे की ती एका ‘टाइम मशीन’ सारखी काम करते, जिथे वेळेची गती वेगळी जाणवते.

महाकालेश्वर मंदिर केवळ एक पुरातन वास्तू नाही, तर ते असे स्थान आहे जिथे मृत्यू, काळ, तंत्र आणि दिव्य चेतना आजही सक्रिय आहेत. येथील प्रत्येक रहस्य विज्ञानाला आव्हान देणारे आणि श्रद्धेला बळकट करणारे आहे.

महाकाळाचे निवासस्थान स्मशानाजवळच का आहे? मृत्यूचे अंतिम सत्य असलेले महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग स्मशानभूमीजवळ स्थित आहे आणि हा केवळ योगायोग नाही. शिव यांना स्मशानाचे दैवत म्हटले गेले आहे कारण ते जन्म आणि मृत्यू या दोन्हीचे स्वामी आहेत. स्मशान हे असे ठिकाण आहे जिथे माणसाचा अहंकार संपतो आणि महाकाळाचा संदेशही हाच आहे.

• अंतिम सत्य: मृत्यू हेच जीवनाचे अंतिम सत्य आहे.

• साधनेसाठी सर्वोत्तम स्थान: मांडुक्य उपनिषद सांगते की, स्मशानाजवळची भूमी साधनेसाठी सर्वोत्तम असते, कारण येथे पंचतत्व (पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश) आपल्या मूळ रूपात असतात.

• अविभाज्य चक्र: महाकाळाचे स्मशानाजवळ असणे हे जीवन आणि मृत्यूच्या अविभाज्य चक्राला समजून घेण्याचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. हे स्थान केवळ पूजेचे नसून आत्मज्ञानाचे केंद्र आहे.

उज्जैनमध्ये एक परंपरा आहे की, महाकाल मंदिरासमोरून वरात (लग्नाची मिरवणूक) काढणे अशुभ मानले जाते. हा केवळ एक सामाजिक नियम नसून त्यामागे एक गहन आध्यात्मिक संकेत दडलेला आहे. विवाह हे जीवन आणि सृजनाचे प्रतीक आहे, तर महाकाल हे मृत्यू आणि परिवर्तनाचे स्वामी आहेत. या दोन्ही ऊर्जा एकमेकांच्या विरुद्ध दिशांनी कार्य करतात. 

परंपरेमागील काही प्रमुख कारणे:

• ऊर्जेचा संघर्ष: तांत्रिकांच्या मते, मंदिराच्या दक्षिणमुखी रूपापासून उत्सर्जित होणारी ऊर्जा इतकी प्रबळ असते की ती नवीन जीवनाच्या (वैवाहिक जीवनाच्या) ऊर्जेला अवरुद्ध करू शकते.

• अखंड परंपरा: यामुळेच अनेक शतकांपासून हा नियम पाळला जात आहे की, विवाह यात्रा महाकाळाच्या समोरून जाणार नाही.

• स्थानिक श्रद्धा: विशेष म्हणजे, जेव्हा जेव्हा हा नियम मोडला गेला, तेव्हा स्थानिक लोकांनी काही अघटित घटना घडल्याचे सांगितले आहे.

वैज्ञानिकदृष्ट्या याचे कोणतेही ठोस पुरावे उपलब्ध नाहीत, परंतु ही परंपरा लोकांच्या मनात इतकी खोलवर रुजलेली आहे की आजही लोक स्वतःहून तिचे पालन करतात.

औरंगजेबाचे सैन्य जेव्हा कालभैरव मंदिर पाडण्यासाठी आले, तेव्हा अचानक कुत्र्यांचा एक विशाल कळप प्रकट झाला आणि सैनिकांवर तुटून पडला. या घटनेने सैनिक इतके भयभीत झाले की, त्यांची अवस्था वेड्यासारखी झाली आणि ते एकमेकांनाच मारू लागले. 

काही इतिहासकार याला ‘सायकोलॉजिकल पॅनिक’ (मानसिक भीतीचा उद्रेक) म्हणतात. परंतु, कोणत्याही पूर्वसूचनेशिवाय अचानक एवढ्या मोठ्या संख्येने कुत्र्यांचे प्रकट होणे अशक्य होते.स्थानिक परंपरेनुसार, कालभैरवाचे वाहन असलेले कुत्रे स्वतः मंदिराचे रक्षण करण्यासाठी प्रकट झाले होते. विज्ञान यावर काहीही म्हणत असले, तरी ज्या पद्धतीने या घटना घडल्या, त्या याला एक वास्तविक रहस्य बनवतात.हे उदाहरण सिद्ध करते की उज्जैनच्या मंदिरांचे रक्षण केवळ मानवी शक्तीने नाही, तर दैवी शक्तीनेही केले आहे.

महाकाल हे केवळ एक ज्योतिर्लिंग नाही, तर ते काळाचे स्वामी आहेत—काळाच्या सुरुवातीचे आणि अंताचेही अधिपती. याच कारणामुळे उज्जैनची ही भूमी आज जगातील सर्वात शक्तिशाली आध्यात्मिक ऊर्जेचे केंद्र मानली जाते. या आध्यात्मिक अनुभवाचे सार

• अंतिम शांती: येथे येणारा प्रत्येक भक्त एक गोष्ट नक्कीच अनुभवतो की, आयुष्य कितीही मोठे किंवा गुंतागुंतीचे वाटले तरी, महाकाळाच्या समोर येताच ते एका क्षणात शांत होते.

• काळाचे अधिपती: काळ (वेळ) कोणासाठीही थांबत नाही, पण महाकाल त्या काळावरही नियंत्रण ठेवतात.

• दैवी कृपा: जर तुम्ही इथपर्यंत हा विचार किंवा संदेश पोहोचवला असेल, तर समजा की महाकाळाची कृपा तुमच्या जीवनात आपले स्थान निर्माण करू लागली आहे.

महाकाळाच्या दरबारात अहंकाराचा अंत होतो आणि खऱ्या आत्मज्ञानाचा उदय होतो.

उज्जैनमध्ये शिवाचे तीन प्रमुख रूपे विराजमान आहेत: महाकाल, कालभैरव आणि हाटकेश्वर. हे केवळ तीन मंदिरे नसून ऊर्जेचे तीन भक्कम स्तंभ आहेत.या त्रिकोणाचे आध्यात्मिक महत्त्व

• हाटकेश्वर: यांना पाताल लोकाचे प्रतिनिधी मानले जाते.

• कालभैरव: हे तांत्रिक शक्तीचे प्रतीक आहेत.

• महाकाल: हे पृथ्वीच्या केंद्राचे (नाभी स्थान) अधिपती आहेत.

असे म्हटले जाते की, या तीन मंदिरांच्या मध्ये एक ऊर्जा संतुलन निर्माण होते, जे उज्जैन शहराचे रक्षण करते. प्राचीन ग्रंथांमध्ये असा उल्लेख आढळतो की, जेव्हा हा ‘ऊर्जा त्रिकोण’ सक्रिय असतो, तेव्हा कोणतीही बाह्य शक्ती या शहरावर विजय मिळवू शकत नाही. इतिहासही याची साक्ष देतो की, उज्जैनवर अनेक आक्रमणे झाली, परंतु या नगरीचे आध्यात्मिक बळ कधीही तुटले नाही.