कोल्हापूर : प्रसारमाध्यम डेस्क
“असे म्हणे जनी, मज घाली तू धनी
कांदा मुळा भाजी, अवघी विठाई माझी “
या ओळी आजही मनाला भिडतात. संत जनाबाई च्या रचनांतून भक्ती आणि सामाजिक समता यांचे समरस दर्शन घडते. त्यांनी लिहिलेले अनेक अभंग आजही लोकांच्या ओठांवर आहेत. त्यांच्या रचना सहज, साध्या भाषेत असूनही त्या अध्यात्मिक गहणतेने ओतप्रोत आहेत. काही अभंगांमध्ये त्या आपल्या दैनंदिन दुःखांचीही कहाणी विठोबाला सांगतात.
संत परंपरेतील एक तेजस्वी आणि भावपूर्ण व्यक्तिमत्व संत जनाबाई यांची आज (१५ मे) पुण्यतिथी. त्यांचा जन्म सुमारे १२७० साली महाराष्ट्रातील गंगाखेड या गावात झाला. त्या नामदेव महाराजांच्या सेवेत असलेल्या व घरकाम करणाऱ्या एक अतिशय श्रद्धाळू, कष्टकरी आणि काव्यप्रतिभासंपन्न स्त्री होत्या. जनाबाईंचे आयुष्य गरिबी, शारीरिक श्रम आणि सामाजिक विषमतेने भरलेले होते. परंतु या सगळ्यांमधूनही त्यांनी परमेश्वराशी असलेले नाते हरवू दिले नाही. दैनंदिन काम करताना देखील त्या आपल्या काव्यांतून विठोबाशी संवाद साधत असत. त्यांच्या अभंगांतून एक साधी स्त्री हरिपाठ करत कशी अध्यात्मिक उंची गाठते, याचे दर्शन घडते.
महत्त्व आणि वारसा –
संत जनाबाई हे मराठी भक्तिसाहित्याच्या इतिहासातील एक अनमोल रत्न आहेत. त्यांनी स्त्रीसाठी धर्म आणि भक्तीचा स्वतंत्र मार्ग निर्माण केला. त्यांचा जीवनप्रवास हे एक प्रेरणादायी उदाहरण आहे की, समाजातील कोणतीही व्यक्ती, अगदी सामान्य स्त्रीसुद्धा, परमेश्वराशी एकरूप होऊ शकते. त्यांचा जीवन संदेश आजही ग्रामीण भागातील महिलांना सशक्ततेकडे आणि आत्मभानाकडे नेतो.
निधन –
संत जनाबाईंचे निधन १५ मे, १३५० साली झाले. पण त्यांची भक्तिपरंपरा आजही पंढरपूरपासून महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात अभंगाच्या स्वरूपात जिवंत आहे.
* संत जनाबाईंच्या निवडक अभंगांचे विश्लेषण
अभंग : कांदे मुळा भाजी, अवघी विठाई माझी
आठवणीं चिंतन, तुजवीण वेगळे नाहि।
विश्लेषण : हा अभंग जनाबाईंच्या भक्तीचा उत्कृष्ट नमुना आहे. ती आपल्या स्वयंपाकघरातील कृतीतही विठोबाला पाहते. “अवघी विठाई माझी” – म्हणजेच, ती जीवनाच्या प्रत्येक क्षणात विठोबाला अनुभवीते. ही एक “सगुण भक्ति” आहे – जिथे ईश्वराला आपण जीवनातल्या सर्व क्रियांमध्ये सामील करतो. या अभंगात तिने भक्ती आणि घरगुती कर्तव्य यांचं एकत्रीकरण दाखवलं आहे.
अभंग : असे म्हणे जनी, मज घाली तू धनी
ओढूं कुंडी पाणी, ठेवी अंघोळी साठी।
विश्लेषण : या अभंगात जनाबाई विठोबाशी गोड संवाद साधते – जणू तो तिच्या कामात मदत करत आहे. हे एक भक्त आणि देव यांच्यातील सखा-संबंधाचे दर्शन घडवते. स्त्री जीवनातील कष्टमय वास्तव अधोरेखित करत असतानाही ती त्या श्रमांत ईश्वरप्रेम शोधते, आणि हेच संत परंपरेतील आध्यात्मिक क्रांतीचं दर्शन घडवतं.
अभंग : कुणी म्हणे देव कुठे, माझ्या पंढरी नगरी
माझ्या अंतरी देखुं, माझा माउली मुरारी।
विश्लेषण : या अभंगात जनाबाई भक्तीचं सर्वोच्च रूप दाखवते – अंतःकरणात विठोबा. ती स्पष्ट सांगते की, देव कोणाच्या देवळात नसून तो तिच्या मनात आहे. ही “अंतर्मुखी भक्ती” – त्यावेळच्या कर्मकांडप्रधान विचारांना आव्हान देणारी आहे. अशा अभंगांनी संत साहित्यातून अध्यात्मिक लोकशाही घडवली.
अभंग : जनी म्हणे विठोबा, सांभाळ पंढरी नगरी
आम्हा दीनांचं तुझ्याविणं दुसरं नाही अवलंबी।
विश्लेषण : इथं जनाबाई एक सामाजिक संदेशन देताना दिसते. ती विठोबाला गरीब-गरीबांची आशा म्हणून संबोधते. ती भक्तीचा केंद्रबिंदू म्हणजे सामाजिक समता आहे, हे अधोरेखित करते. भक्ती म्हणजे आत्मिक आश्रय – जो गरिबांनाही उपलब्ध आहे, हे तिच्या वाङ्मयातून सातत्याने उमटतं.
संत जनाबाईंचे अभंग म्हणजे :
- सामान्य स्त्रीच्या शुद्ध भक्तीचा आवाज
- अध्यात्म आणि श्रम यांचं सुंदर समन्वय
- भक्तीच्या माध्यमातून आत्मनिर्भरतेचं आणि आत्मसन्मानाचं दर्शन
- ——————————————————————————————-
