कॅन्सरचा इतिहास; प्रतिबंधात्मक उपाय; आधुनिक चाचण्या

प्रसारमाध्यम l दिग्विजय माळकर 

कॅन्सर हा आधुनिक जीवनशैलीचा आजार आहे, असा गैरसमज आजही अनेकांच्या मनात आहे. मात्र ऐतिहासिक आणि वैज्ञानिक पुरावे सांगतात की कॅन्सरचे अस्तित्व मानवी संस्कृतीइतकेच जुने आहे. प्राचीन इजिप्शियन ममींपासून ते आधुनिक इम्युनोथेरपीपर्यंत, कॅन्सरविरुद्धचा मानवी संघर्ष हजारो वर्षांचा आहे. विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे आज हा आजार भीतीऐवजी आशेचे प्रतीक बनत चालला आहे.

कॅन्सरचा इतिहास हा केवळ वैद्यकीय नव्हे, तर सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदलांचा साक्षीदार आहे. संशोधकांना काही इजिप्शियन ममींच्या हाडांमध्ये ऑस्टियोसार्कोमा अर्थात हाडांचा कॅन्सर आढळून आला आहे. तसेच सुमारे इ.स.पू. १६०० मधील एडविन स्मिथ पॅपिरसमध्ये स्तनांतील गाठींचे स्पष्ट वर्णन आढळते. त्या काळी कॅन्सरवर “कोणताही उपचार नाही” असे नमूद करण्यात आले होते.

मध्ययुगात हिपोक्रॅट्सने या रोगाला ‘कॅन्सर’ हे नाव दिले असले, तरी त्यामागचे कारण चुकीच्या समजुतींवर आधारित होते. शरीरातील ‘काळे पित्त’ वाढल्यामुळे कॅन्सर होतो, असा ‘ह्युमर्स’ सिद्धांत तब्बल १३०० वर्षे प्रचलित होता. अनेक समाजांमध्ये हा आजार दैवी कोप किंवा पापाचे फळ मानला जात असल्याने रुग्णांना सामाजिक बहिष्काराला सामोरे जावे लागत होते.

१९ व्या शतकात सूक्ष्मदर्शकाच्या शोधानंतर कॅन्सरबाबतचा दृष्टिकोन बदलू लागला. पेशी सिद्धांतामुळे कॅन्सर हा रक्ताचा दोष नसून पेशींच्या अनियंत्रित वाढीमुळे होणारा आजार असल्याचे स्पष्ट झाले. जर्मन शास्त्रज्ञ रुडॉल्फ विरचो यांनी कॅन्सरच्या पेशी निरोगी पेशींपासूनच तयार होतात, हे सिद्ध केले.

उपचारांच्या बाबतीतही मोठी क्रांती झाली. क्ष-किरणांच्या शोधानंतर रेडिएशन थेरपीचा वापर सुरू झाला. दुसऱ्या महायुद्धातील मस्टर्ड गॅसच्या दुष्परिणामांमधून केमोथेरपीचा जन्म झाला. २१ व्या शतकात इम्युनोथेरपीने कॅन्सर उपचारांमध्ये नवे पर्व सुरू केले आहे.

पूर्वी मृत्यूची शिक्षा मानला जाणारा कॅन्सर आज अनेक रुग्णांसाठी जिंकलेली लढाई ठरत आहे. ‘कॅन्सर सर्व्हायव्हर्स’मुळे सामाजिक कलंक कमी होत असून, लवकर निदान झाल्यास अनेक प्रकारचे कॅन्सर पूर्णपणे बरे होऊ शकतात, असा विश्वास वैद्यकीय तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत.

 कॅन्सर प्रतिबंधात्मक उपाय आणि आधुनिक चाचण्यांची माहिती आपण पाहू 

१. कॅन्सर प्रतिबंधात्मक उपाय (Prevention)

कॅन्सर होण्याचा धोका कमी करण्यासाठी खालील गोष्टी पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे:

• व्यसनमुक्ती: तंबाखू, सिगारेट, गुटखा आणि मद्यपानापासून पूर्णपणे दूर राहणे हा कॅन्सर टाळण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.

• आहार: आहारात फायबरयुक्त पदार्थांचा (पालेभाज्या आणि फळे) समावेश करणे आणि प्रक्रिया केलेले अन्न (Processed Food) टाळणे.

• वजन नियंत्रण: लठ्ठपणामुळे अनेक प्रकारचे कॅन्सर होण्याचा धोका वाढतो, त्यामुळे नियमित व्यायाम करणे गरजेचे आहे.

• लसीकरण: गर्भाशयाच्या मुखाच्या कॅन्सरसाठी (HPV Vaccine) आणि यकृताच्या कॅन्सरसाठी (Hepatitis B) लस घेणे फायदेशीर ठरते.

• सूर्यप्रकाश: तीव्र उन्हात जास्त काळ राहणे टाळावे, जेणेकरून त्वचेचा कॅन्सर होण्याचा धोका कमी होतो.

२. आधुनिक चाचण्या (Diagnostics)

आजच्या काळात अचूक निदानासाठी प्रगत तंत्रज्ञान उपलब्ध आहे:

• बायोप्सी (Biopsy): संशयास्पद गाठीचा छोटा तुकडा काढून तो सूक्ष्मदर्शकाखाली तपासला जातो. हा कॅन्सर निदानाचा सर्वात खात्रीशीर मार्ग आहे.

• पेट स्कॅन (PET Scan): शरीरात कॅन्सरच्या पेशी कुठे कुठे पसरल्या आहेत, हे पाहण्यासाठी या संपूर्ण शरीराच्या स्कॅनचा वापर केला जातो.

• मॅमोग्राफी (Mammography): स्तनांच्या कॅन्सरचे सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान करण्यासाठी ही विशेष प्रकारची क्ष-किरण चाचणी आहे.

• सीटी स्कॅन आणि एमआरआय (CT & MRI): शरीराच्या आतील अवयवांच्या स्पष्ट प्रतिमा मिळवण्यासाठी या चाचण्या केल्या जातात.

• लिक्विड बायोप्सी (Liquid Biopsy): ही एक प्रगत रक्ताची चाचणी आहे, ज्याद्वारे रक्तातील कॅन्सर पेशींचा अंश शोधला जातो.