यंत्रोद्धारक हनुमान : हंपीच्या भग्नावशेषांतील एका जिवंत शिल्पाची अद्भुत कथा

हंपी…
आज जरी हे स्थान भग्नावशेषांच्या रूपात आपल्यासमोर उभे असले, तरी एकेकाळी हीच भूमी वैभवशाली किष्किंधा म्हणून ओळखली जात होती. रामायणकाळातील वानरराज्य, ऋषी-मुनींची तपश्चर्या, योगसाधना आणि आध्यात्मिक शक्तींचे केंद्र असलेली ही पवित्र भूमी आजही आपल्या गर्भात असंख्य गूढ रहस्ये साठवून आहे.तुंगभद्रा नदीच्या शांत प्रवाहाच्या सान्निध्यात, हंपीच्या भग्न मंदिरांमध्ये आजही एक अत्यंत विलक्षण, अर्थपूर्ण आणि जिवंत भासणारे शिल्प उभे आहे  यंत्रोद्धारक हनुमान.

व्यासतीर्थ : केवळ आचार्य नव्हे, तर सिद्ध योगी

पंधराव्या–सोळाव्या शतकाच्या सुमारास येथे श्री व्यासतीर्थ यांचा वास होता. ते द्वैत वेदांताचे महान आचार्य, विजयनगर साम्राज्याचे राजगुरू, श्रेष्ठ हनुमानभक्त, सिद्ध योगी आणि तांत्रिक परंपरेचे सखोल जाणकार होते.
हंपी व आसपासच्या परिसरातील अनेक हनुमान मंदिरांची स्थापना त्यांच्या नावाशी जोडली जाते. मात्र यंत्रोद्धारक हनुमानाचे शिल्प ही केवळ स्थापत्यकला नसून ती साधनेतून साकारलेली सिद्धी आहे.

बारा दिवसांची कठोर तपश्चर्या

व्यासतीर्थांची तीव्र इच्छा होती की या भूमीवर हनुमानाचे ध्यानस्थ, स्थिर आणि शक्तिसंपन्न रूप प्रकट व्हावे. या उद्देशाने त्यांनी कठोर साधना सुरू केली.दररोज पहाटे ते एक विशिष्ट दगड निवडत आणि त्यावर हनुमानाचे रूप कोरण्याचा अथवा रेखाटण्याचा प्रयत्न करत. परंतु एक विलक्षण घटना घडत असे संध्याकाळपर्यंत तो दगड पुन्हा जशास तसा होत असे आणि कोरलेली प्रतिमा पूर्णतः नाहीशी होत असे.

हा प्रकार सलग बारा दिवस घडत राहिला.या काळात व्यासतीर्थांनी आपली साधना अधिक तीव्र केली.

• अन्नाचा त्याग

• झोपेचा जवळजवळ संपूर्ण त्याग

• अखंड मंत्रजप, ध्यान आणि उपासना

मठपरंपरेनुसार, या काळात त्यांना तीव्र ताप, अशक्तपणा आणि अंगदुखी जाणवू लागली होती. काही परंपरांनुसार हा ताप केवळ शारीरिक नसून तपश्चर्येमुळे निर्माण झालेली तपःउष्णता होती  जी साधनेच्या अंतिम टप्प्याचे लक्षण मानली जाते.

हनुमानाचा साक्षात्कार आणि यंत्राचे रहस्य

अखेर बाराव्या दिवशी, जेव्हा साधना आपल्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचली, तेव्हा स्वतः हनुमान व्यासतीर्थांसमोर प्रकट झाले.हनुमानांनी त्यांना सांगितले

“माझे हे रूप सामान्य प्रतिष्ठेने स्थिर राहणार नाही.
माझी शक्ती स्थिर करण्यासाठी मला यंत्रात प्रतिष्ठित करावे लागेल.
ते यंत्रच माझ्या ऊर्जेला स्थैर्य देऊ शकेल.”

याच दिव्य आदेशातून जन्माला आले   यंत्रोद्धारक हनुमानाचे शिल्प.

शिल्परचना : तांत्रिक आणि आध्यात्मिक संगम

या दुर्मिळ शिल्पात हनुमान ध्यानस्थ अवस्थेत विराजमान आहेत.
त्यांच्या भोवती कोरलेले आहे षट्कोण यंत्र  दोन त्रिकोणांच्या मिलनाचे प्रतीक.

वरचा त्रिकोण : चेतना, शिवतत्त्व

खालचा त्रिकोण : शक्ती, क्रिया

हनुमान हे रुद्रावतार असल्याने, हे यंत्र त्यांच्या स्वरूपाशी पूर्णपणे सुसंगत ठरते.

षट्कोणाच्या बाहेर एक वर्तुळ असून त्याच्या कडेला बारा वानर कोरलेले आहेत.
ही वानरे केवळ शिल्पकलेची सजावट नसून 

• व्यासतीर्थांच्या बारा दिवसांच्या कठोर तपश्चर्येचे प्रतीक

• हनुमानाच्या सेवेतील बारा प्रमुख गुणांचे द्योतक
  (बल, बुद्धी, निष्ठा, ब्रह्मचर्य, संयम, त्याग इ.)

• किष्किंधेमधील वानर परंपरेचा ऐतिहासिक संदर्भ

तांत्रिक अर्थ : संरक्षण कवच

तांत्रिक दृष्टिकोनातून पाहता, ही बारा वानरे म्हणजे यंत्राचे संरक्षण कवच आहेत.
यंत्रातील प्रचंड शक्ती बाहेर उधळू नये, ती संतुलित व स्थिर राहावी, यासाठी ही रचना अत्यंत सूक्ष्म आणि विचारपूर्वक करण्यात आली आहे.

म्हणूनच या हनुमानाला “यंत्रोद्धारक” असे नाव प्राप्त झाले.

महत्त्वाचा सूक्ष्म फरक असा 
 येथे हनुमान यंत्रात बांधलेले नाहीत,
 तर ऊर्जेच्या स्थैर्यासाठी यंत्रात प्रतिष्ठित केलेले आहेत.

स्तोत्र, परंपरा आणि आजची उपासना

या शिल्पाशी संबंधित ‘यंत्रोद्धारक हनुमान स्तोत्र’ हे स्वतः व्यासतीर्थांनी रचले आहे.
आजही या मंदिरात त्या स्तोत्राचा अखंड पाठ केला जातो.

विजयनगर साम्राज्याच्या काळातील हे शिल्प 

शैव परंपरा

वैष्णव भक्ती

तांत्रिक साधना

या तिन्हींचा अद्भुत संगम दर्शवते.

एकमेव शिल्प, अपार रहस्य

आजही हंपीमध्ये हे शिल्प मूळ स्वरूपात, कोणत्याही आधुनिक बदलांशिवाय पूजेत आहे.
इतिहासकार, साधक, अभ्यासक आणि पर्यटक  सगळ्यांसाठीच हे स्थान विलक्षण आकर्षणाचे केंद्र आहे.

संपूर्ण भारतामध्ये अशा प्रकारचे यंत्रात प्रतिष्ठित हनुमानाचे हे एकमेव शिल्प मानले जाते.या शिल्पाकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने लक्षात येते एका साध्या दिसणाऱ्या दगडी मूर्तीमागे  साधनेची, तंत्रज्ञानाची आणि आध्यात्मिक परंपरेची किती खोल गूढ रहस्ये दडलेली आहेत!

II ॐ हं हनुमतये नमः II