१८ जुलै हा दिवस म्हणजे सामाजिक संघर्षांची धग लेखणीत आणि आवाजात उतरवणाऱ्या, शोषितांचा आवाज बनलेल्या लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांच्या स्मृतिदिनाचा. भटक्या-विमुक्त समाजाचा प्रतिनिधी ठरलेले अण्णा भाऊ हे केवळ साहित्यिक नव्हते, तर ते जनतेच्या व्यथा-वेदना सांगणारे कवी, लेखक, नाटककार आणि लोकशाहीर होते.
अण्णा भाऊंच्या लेखणीला मातीचा गंध होता आणि अन्यायाविरुद्ध पेटलेला आवाज होता. त्यांनी समाजातील दुर्लक्षित, वंचित आणि कष्टकरी वर्गाचे दुःख शब्दबद्ध केले. ‘माझी मैना गावाकडं राहिली’ या भावगीताने लोकांच्या हृदयात घर केले, तर ‘फकिरा’ या त्यांच्या कादंबरीने क्रांतीची जाणीव दिली.
साहित्यातली क्रांतीशीलता
अण्णा भाऊंच्या साहित्यातील नायक हा आदर्श पुरुष नसतो. तो अत्याचार सहन करत नाही; अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारतो, लढा देतो. ही त्यांची साहित्यिक दिशा म्हणजे परिवर्तनाची मशाल होती. “शब्दांनी पेटवली मशाल, अन्यायावर केला घाव” हे त्यांचं लिखाण समाज बदलण्याचं साधन होतं.
शाहिरीतून संघर्षाची धग
लोकशाहीर म्हणून त्यांनी शाहिरीचा उपयोग सामाजिक जागृतीसाठी केला. त्यांच्या शाहिरीच्या ओळी आजही अंगात जोश भरतात – “जग बदल घालुनि घाव, सांगून गेले मला भीमराव…” हा संदेश म्हणजे फक्त गीत नव्हे, तर वंचितांची क्रांती करण्याची शपथ आहे.
वंचितांचा आवाज
अण्णा भाऊ साठे हे वंचितांचे प्रतिनिधी होते. त्यांनी कोणत्याही मोठ्या शिक्षणसंस्थेत शिक्षण घेतले नाही, पण त्यांनी जीवनशाळेतून मिळवलेले ज्ञान समाजासाठी वापरले. त्यांचं आयुष्य हेच शेतमजुरांपासून ते मिलमजुरांपर्यंतच्या कष्टकऱ्यांच्या कहाण्यांचं प्रतीक ठरलं.
आज जेव्हा सामाजिक विषमता, जातीभेद आणि आर्थिक शोषणाचे स्वरूप अधिकच गुंतागुंतीचे झाले आहे, तेव्हा अण्णा भाऊंच्या विचारांची, त्यांच्या लेखणीची आणि शाहिरीची अधिकच गरज आहे. त्यांनी दाखवलेला मार्ग हा वंचितांसाठी लढ्याचा आहे, परिवर्तनाचा आहे.
अण्णा भाऊंच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांच्या विचारांचा ध्वज हाती घेऊया, आणि वंचितांच्या न्याय्य हक्कासाठीचा लढा अधिक तीव्र करूया. ते म्हणाले होतेच “जग बदल घालुनि घाव”, आणि आज त्यांचाच आवाज होऊन आपणही म्हणूया हा लढा थांबणार नाही..!
—————————————————————————————-
