प्रसारमाध्यम l प्रतिनिधी
भारतातील शहरी नद्या आणि नाले आज गंभीर पर्यावरणीय संकटाचा सामना करत आहेत. एकेकाळी स्वच्छ, पारदर्शक आणि जीवनदायी असलेले हे प्रवाह आज प्रदूषणामुळे दुर्गंधीयुक्त, जैवविविधतेपासून वंचित आणि नाल्यांमध्ये रूपांतरित झाले आहेत. शहरांमधून वाहणाऱ्या अनेक नद्यांमध्ये विरघळलेल्या ऑक्सिजनचे प्रमाण अत्यंत कमी (DO) असून, जैव-रासायनिक आणि रासायनिक ऑक्सिजन मागणी (BOD आणि COD) अत्यंत जास्त आहे. परिणामी, जलचर जीवन नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे.
औद्योगिक क्रांतीनंतर विकसित देशांमध्येही अशाच समस्या निर्माण झाल्या होत्या. सुरुवातीला या प्रदूषित नद्यांकडे दुर्लक्ष करण्यात आले आणि त्यांना झाकून टाकण्याचा प्रयत्न झाला. मात्र 1960–70 च्या दशकात पर्यावरणीय जागरूकता वाढल्यानंतर, नद्यांचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले. ‘डेलाइटिंग’सारख्या उपायांद्वारे नद्यांना पुन्हा सूर्यप्रकाशात आणून त्यांचे नैसर्गिक पुनरुज्जीवन करण्याचे प्रयत्न सुरू झाले.
भारतामध्ये मात्र गेल्या अनेक दशकांपासून नद्यांची हीच अधोगती सुरू आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळानुसार देशातील सुमारे 90% नद्या प्रदूषित आहेत. आंतरराष्ट्रीय जल व्यवस्थापन संस्थेच्या अंदाजानुसार, 2030 पर्यंत भारत पाणी-अभावग्रस्त देश बनण्याची शक्यता आहे. ही परिस्थिती केवळ पाण्याच्या कमतरतेमुळे नव्हे, तर त्याच्या चुकीच्या व्यवस्थापनामुळे निर्माण झाली आहे.
नदी आणि नाला यांतील फरकही आज अस्पष्ट झाला आहे. ‘नाला’ हा मूळतः लहान नैसर्गिक प्रवाह दर्शवणारा शब्द होता; परंतु आज तो शहरी सांडपाणी वाहून नेणाऱ्या कृत्रिम नाल्यांचा पर्याय बनला आहे. शहरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि अनियोजित विकासामुळे नैसर्गिक प्रवाहांची रचना बदलली असून, ते प्रदूषणाचे मुख्य वाहक बनले आहेत.
शहरी पाण्याचे व्यवस्थापन ही केवळ तांत्रिक बाब नसून, ती सामाजिक, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय जबाबदारी आहे. सांडपाणी व्यवस्थापनातील त्रुटी, उघड्या नाल्यांमध्ये होणारे प्रदूषण आणि पावसाच्या पाण्याचा अपुरा वापर यामुळे शहरी आरोग्य आणि पर्यावरण दोन्ही धोक्यात आले आहे. केवळ कायदे आणि नियम पुरेसे नसून, त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभाग आवश्यक आहे.
या पार्श्वभूमीवर ‘ब्लू-ग्रीन इन्फ्रास्ट्रक्चर’ (BGI) हा एक प्रभावी उपाय म्हणून पुढे येतो. पाणी (ब्लू) आणि हरित क्षेत्र (ग्रीन) यांचे एकत्रित नियोजन करून शहरी जलचक्र संतुलित ठेवण्याचा हा दृष्टिकोन आहे. पावसाचे पाणी साठवणे, नैसर्गिक जलमार्गांचे पुनरुज्जीवन, सांडपाण्याचे शुद्धीकरण आणि पुनर्वापर, तसेच हरित क्षेत्रांचा विस्तार या उपाययोजनांद्वारे शहरे अधिक शाश्वत आणि लवचिक बनू शकतात.
लँडस्केप आर्किटेक्चर आणि शहरी नियोजन यामध्ये नद्यांचे पुनरुज्जीवन महत्त्वाचे स्थान मिळत आहे. पर्यावरणीय, सामाजिक आणि आर्थिक दृष्टिकोन एकत्र आणून, शहरी वॉटरफ्रंट्सचे पुनरुज्जीवन केल्यास शहरांची गुणवत्ता सुधारू शकते. नद्या या केवळ जलस्रोत नसून, त्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत.
भविष्यातील शहरे ही ‘पाणी-संवेदनशील’ असली पाहिजेत, जिथे पाणी हे केवळ संसाधन नसून नियोजनाचा केंद्रबिंदू असेल. नद्या आणि नाले यांचे पुनरुज्जीवन हे केवळ पर्यावरणीय गरज नसून, शाश्वत आणि निरोगी शहरांच्या निर्मितीसाठी अत्यावश्यक आहे.
नाला ते स्वच्छ प्रवाह हा प्रवास केवळ तांत्रिक बदल नसून, तो आपल्या विचारसरणीतील आणि जबाबदारीतील मूलगामी परिवर्तनाची सुरुवात आहे.
