प्रसारमाध्यम l दिग्विजय माळकर
“सगळ्या असंतुष्टांच सर्व असंतुष्टांशी थोडाथोडा वेळ जमतं “ ‘सिंहासन’ या चित्रपटातील जेष्ठ अभिनेते सुधीर मोघे यांचा हा संवाद आहे. सध्याच्या महाराष्ट्रातील राजकारणाला शोभेल असाच संवाद आहे. सध्या याच्या पेक्ष्या तरी वेगळी परिस्थिती महाराष्ट्रात नाही. ज्यांचे केंद्रात जुळते त्यांचे राज्यात जुळेल असे नाही आणि राज्याच्या निवडणुकीत जुळणाऱ्यांचे स्थानिक राजकारणात जुळेलच असे नाही किंबहुना राज्यातील विरोधक स्थानिक निवडणुकीत युती सुद्धा साधू शकतील. राजकारणात संधिसाधूंची कमी नाही हे राजकारण्यांच्या दृष्टीने अति सामान्य असणाऱ्या मतदाराने बघितलेच आहे. आजच्या लोकशाहीत मतदाराला राजा म्हंटले जाते हा फक्त एक दिवसाचा राजा आहे. ब्रिटीशांची राजवट गेली त्यांच्या राणीने इंग्लंडच्या सिंहासनावर बसून भारताच्या सत्तेची सगळी सूत्रे हलवली तिने इथली अनेक सिंहासने रिकामी केलीत आणि राजेशाह्या घालवल्या पुढे ब्रिटिशांना इथल्या जनतेने हाकलून लोकशाही आणली पण सिंहासनाने आपल वलय तसेच ठेवले. आज या लोकशाहीत सुद्धा पंतप्रधान असो आणि मुख्यमंत्री या पदाच्या सिंहासनासाठी जे राजकारण सुरु आहे. हे समाजकारणसाठी खरचं आहे का असा प्रश्न अतिसामान्य अश्या भारतीय लोकशाहीच्या मतदारांना पडतो. सिंहासन’ (१९७९) हा चित्रपट आजच्या २०२६ च्या राजकीय परिस्थितीला सुद्धा तंतोतंत साम्य साधत आहे.
हा चित्रपट मराठी चित्रपटसृष्टीतील एक मैलाचा दगड मानला जातो. विजय तेंडुलकर यांची पटकथा आणि जब्बार पटेल यांचे दिग्दर्शन असलेला हा चित्रपट आजही ४५ वर्षांनंतरही तितकाच ताजा आणि लागू पडतो. आजच्या महाराष्ट्राच्या राजकीय परिस्थितीशी मिळती जुळती असणारी कथा सर्वांनाच थक्क करणारी आहे.
‘सिंहासन’ आणि आजची राजकीय स्थिती यांच्यातील काही महत्त्वाचे समान धागे मांडले आहेत:
१. सत्तेसाठीची साठमारी आणि अस्थिरता
‘सिंहासन’ चित्रपटात मुख्यमंत्री (विश्वासराव) आपली खुर्ची वाचवण्यासाठी पक्षांतर्गत विरोधकांशी झुंज देत असतात. आजच्या महाराष्ट्राच्या राजकारणातही आपण तेच पाहत आहोत. पक्षात पडलेली फूट, युती आणि आघाड्यांचे बदलणारे समीकरण आणि ‘मुख्यमंत्री’ पदाभोवती फिरणारे राजकारण हे हुबेहूब ‘सिंहासन’ मधील संघर्षाची आठवण करून देते.
२. फोडाफोडीचे राजकारण आणि रिसॉर्ट पॉलिटिक्स
चित्रपटात आपण पाहतो की, आमदारांना आपल्या बाजूने वळवण्यासाठी विविध आमिषे दाखवली जातात. आजच्या काळात याला आपण ‘खोके’ किंवा ‘रिसॉर्ट पॉलिटिक्स’ असे नाव दिले आहे. निष्ठा बदलणे, रात्रीतून गटात सामील होणे आणि आकड्यांची जुळवाजुळव करणे हे ‘सिंहासन’ मधले दृश्य आजचे वास्तव सांगत आहे.
३. पत्रकारिता आणि सत्य
अरुण साधू यांच्या ‘सिंहासन’ आणि ‘मुंबई दिनांक’ या कादंबऱ्यांवर हा चित्रपट आधारित आहे. यात ‘दिगू टिपणीस’ हा पत्रकार सत्तेच्या पडद्यामागचे खेळ उघड्या डोळ्यांनी पाहत असतो.
आजच्या काळात सोशल मीडिया आणि पत्रकारांची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची झाली आहे, परंतु सत्तेच्या वरवंट्याखाली दबलेले सत्य आणि सामान्यांचा आवाज पोहोचवण्यात येणाऱ्या अडचणी आजही कायम आहेत.
४. सामान्य माणसाची उपेक्षा
चित्रपटातील सर्वात प्रभावी दृश्य म्हणजे जेव्हा मंत्रालयात सत्तेची खुर्ची वाचवण्याचे खेळ सुरू असतात, तेव्हा बाहेर दुष्काळ, बेरोजगारी आणि गरिबीने सामान्य माणूस होरपळत असतो. आजही आरक्षणाचे मुद्दे असोत, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या असोत किंवा महागाई; राजकारण्यांचे लक्ष जनहितापेक्षा ‘सिंहासन’ टिकवण्याकडेच जास्त असल्याचे दिसते.
५. ‘चेक अँड मेट’चा खेळ
राजकारण हा बुद्धिबळाचा खेळ आहे, हे ‘सिंहासन’ मधील नानाजी आणि मुख्यमंत्री यांच्यातील संघर्षातून दिसते. आजच्या राजकारणातही ‘चाणक्य’ होण्याच्या शर्यतीत जनतेचे प्रश्न बाजूला पडले आहेत. कोणाचे पत्त्ते कधी कापले जातील आणि कोण कोणाशी हातमिळवणी करेल, याचा अंदाज लावणे चित्रपट पाहताना जितके कठीण होते, तितकेच आजचे राजकारण समजून घेणे अवघड झाले आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर ‘सिंहासन’ चित्रपटाच्या शेवटी दिगू टिपणीस वेडा होतो. तो वेडेपणा म्हणजे आजच्या सामान्य आणि लाचार मतदाराची अवस्था आहे.
जो सर्व काही उघड्या डोळ्यांनी पाहतोय पण काहीही करू शकत नाहीये. चित्रपट संपतो पण राजकारणातील हे दुष्टचक्र आजही संपलेले नाही.
