प्रसारमाध्यम l दिग्विजय माळकर
हे बघ भावा हा इशय तसा टेकनिकल हाय पण अपुन सोप्या भाषेत समजून घेऊ,
बिलिंग पॅटर्न मध्ये बदल झाल्यामुळे हल्ली येणारी वीज बिले वाढीव वाटत आहेत या वर्षीच्या ऑगस्ट पासून हे वाढलेले आहे. आता नेमका काय फरक झालाय ते समजून घेऊ
पूर्वी बिलिंग हे kwh unit वरती व्हायचं आता नवीन बिले kvh unit वर होते.
म्हणजे पूर्वी आपण वास्तविक (actual power)वापर वरती बिल यायचे आता नवीन बिलिंग पॅटर्न मध्ये (apparent power)म्हणजेच आभासी शक्ती.
kWh (Actual Power/वास्तविक शक्ती): ही ती ऊर्जा आहे जी तुमची उपकरणं प्रत्यक्षात कामासाठी वापरतात (उदा. प्रकाश देणे, मोटर फिरवणे).
kVAh (Apparent Power/आभासी शक्ती): ही ती एकूण ऊर्जा आहे जी वीज कंपनीला तुमच्यापर्यंत पोहोचवावी लागते. यात ‘वास्तविक शक्ती’ आणि ‘व्यर्थ जाणारी शक्ती’ (Reactive Power) दोन्हीचा समावेश असतो.
सोपं उदाहरण: कोल्ड ड्रिंकचा ग्लास (The Beer/Soda Analogy)
ग्लासमधील द्रव (Liquid): हे म्हणजे kWh. हे तुम्हाला खरोखर प्यायचे आहे, ज्याने तुमची तहान भागेल.
वरचा फेस (Foam): हे म्हणजे Reactive Power. हा फेस तुम्ही पिऊ शकत नाही, पण त्याने ग्लासची जागा व्यापलेली असते.
संपूर्ण ग्लास (Liquid + Foam): हे म्हणजे kVAh.
फरक काय पडला?
पूर्वी (kWh Billing): तुम्ही फक्त ‘द्रवाचे’ पैसे द्यायचा. फेस कितीही असला तरी त्याचे पैसे लागायचे नाहीत.
आता (kVAh Billing): तुम्ही संपूर्ण ग्लासचे (द्रव + फेस) पैसे देताय. म्हणजे जर तुमच्या उपकरणांमुळे वीजेमध्ये जास्त ‘फेस’ (Losses) तयार होत असेल, तर त्याचे पैसेही आता तुम्हालाच भरावे लागतील.
Power Factor म्हणजे काय?
Power Factor (PF) म्हणजे विजेचा वापर किती प्रभावीपणे (efficiently) होत आहे हे दाखवणारा ratio.
Formula:
-
Value: 0 ते 1 दरम्यान असते
-
PF = 1 – वीज पूर्णपणे उपयोगात येते (सर्वात चांगले)
-
PF कमी – काही वीज reactive form मध्ये जाते (loss)
| kW | kVA | Power Factor |
|---|---|---|
| 8 kW | 10 kVA | 0.8 |
| 9 kW | 10 kVA | 0.9 |
PF जितका जास्त तितका चांगला. उद्योगांमध्ये PF कमी असेल तर penalty लागू शकते.
kW, kVA आणि kWh मधला फरक
| Unit | Full Form | अर्थ | कशासाठी वापरतात |
|---|---|---|---|
| kW | Kilowatt | Real Power (खरी वापरली जाणारी शक्ती) | उपकरणाची power |
| kVA | Kilovolt-Ampere | Apparent Power | transformer / generator rating |
| kWh | Kilowatt-hour | Energy (वापरलेली वीज) | वीज बिल |
सोप्या भाषेत
-
kW = power (त्या क्षणी लागणारी शक्ती)
-
kWh = energy (किती वेळ वापरली)
-
kVA = total electrical load
Example
-
1 kW heater
-
2 तास चालवला
Energy = 1×2 = 2 kWh म्हणजे 2 units.
गणिताच्या भाषेत उदाहरण
समजा तुमच्याकडे एक मोठी मोटर आहे.
परिस्थिती १ (चांगली कार्यक्षमता):
तुमची मोटर चांगली आहे आणि तिचा ‘पॉवर फॅक्टर’ (Power Factor) 0.95 आहे.
जर तुम्ही 100 units (kWh) वीज वापरली, तर तुमचं kVAh बिलिंग साधारण 105 units च्या आसपास येईल.
परिस्थिती २ (कमी कार्यक्षमता):
तुमची मोटर जुनी आहे किंवा तुम्ही कॅपेसिटर (Capacitor) वापरत नाही आहात, त्यामुळे पॉवर फॅक्टर 0.70 आहे.
तरीही तुम्ही काम तेवढंच केलं (म्हणजे 100 units (kWh) वापरले), पण kVAh नुसार तुमचं बिल आता 142 units येईल!
विजेचे बिल कसे calculate होते ते पाहू
समजा घरात खालील उपकरणे आहेत:
| उपकरण | Power | वापर (तास) | Energy |
|---|---|---|---|
| Fan | 75 W | 10 hr | 0.75 kWh |
| TV | 100 W | 5 hr | 0.5 kWh |
| Fridge | 200 W | 10 hr | 2 kWh |
Total Energy = 0.75+0.5+2=3.25 kWh म्हणजे 3.25 units
जर प्रति unit दर ₹8 असेल 3.25 × ₹8 = ₹26
त्या दिवसाचे बिल = ₹26
(यामध्ये tax आणि fixed charges वेगळे असू शकतात)
आता थोडक्यात समजून घ्याच झाल तर…
-
kW → किती ताकद लागते
-
kWh → किती वीज वापरली
-
kVA → पूर्ण electrical load
-
Power Factor → वीज किती efficiently वापरतो
हे बदल का झाले?
वीज कंपन्यांना तुमच्यापर्यंत वीज पोहोचवण्यासाठी जाड तारा आणि ट्रान्सफॉर्मर्स वापरावे लागतात. जर तुमच्या उपकरणांचा पॉवर फॅक्टर खराब असेल, तर कंपनीला जास्त वीज सोडावी लागते, जरी तुम्ही ती प्रत्यक्षात वापरत नसाल. हा लोड कमी करण्यासाठी कंपन्यांनी kVAh बिलिंग सुरू केले आहे.
ग्राहकाने काय करावे?
तुमचं बिल कमी ठेवण्यासाठी तुम्हाला तुमचा ‘Power Factor’ (PF) 1.0 च्या जितका जवळ ठेवता येईल तितका ठेवावा लागेल. यासाठी:
चांगल्या दर्जाचे Capacitors बसवणे.
APFC (Automatic Power Factor Correction) पॅनल वापरणे.
जुनी आणि वीज खाणारी उपकरणं बदलणे.
थोडक्यात सांगायचं तर, आता फक्त वीज वापरून चालणार नाही, तर ती कार्यक्षमतेने (Efficiently) वापरणं गरजेचं आहे, अन्यथा बिलाचा आकडा वाढणार!
-
जुने 100W बल्ब 9–12W LED ने replace करा 80–90% वीज वाचते
- AC 18–20°C वर ठेवू नका 24–26°C सर्वात योग्य प्रत्येक 1°C वाढवल्यावर 6% वीज बचत
- टीव्ही, सेट टॉप बॉक्स, चार्जर: standby mode मध्ये 5–10% वीज वाया जाते
Power strip switch OFF करा वापर नसताना plug काढा
- जुने फ्रिज जास्त वीज घेतात. त्या ऐवजी Inverter refrigerator वापरा 30–40% वीज बचत
-
Fan आणि AC एकत्र वापरा हे खूप effective trick आहे.
Fan + AC (AC temperature 26°C) + Fan चालू
खोली पटकन थंड होते AC compressor कमी चालतो.
वीज बचत: 20–25%
-
Washing Machine पूर्ण लोडवर वापरा पूर्ण load झाल्यावर धुणे
20–30% वीज आणि पाणी बचत
एवढी माहिती बास आहे डोसक्यात ‘प्रकाश’ पडायला.
