विमानावरील प्रत्येक लाईटचा अर्थ तुम्हाला माहीत आहे का?

प्रसारमाध्यम l दिग्विजय माळकर 

एखाद्या निवांत रात्री आकाशाकडे पाहताना चमचमणाऱ्या लाल, हिरव्या आणि पांढऱ्या दिव्यांनी सजलेलं विमान नजरेत भरतं. त्या क्षणी अनेकांच्या मनात एक प्रश्न उभा राहतो  विमानाला इतके वेगवेगळे लाईट्स का लागतात?
हे लाईट्स केवळ सौंदर्यासाठी नसून, विमानाची ओळख, सुरक्षितता आणि दिशा ठरवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

विमानाला लाईट्स का आवश्यक आहेत?

विमान जमिनीपासून हजारो फूट उंचीवरून प्रवास करत असते. अशा वेळी लाईट्स नसतील, तर हवेत विमान आहे की नाही हे ओळखणं अवघड होईल. विशेषतः रात्रीच्या वेळी किंवा खराब हवामानात हे लाईट्स अपघात टाळण्यासाठी, विमानांची दिशा ओळखण्यासाठी आणि जमिनीवरील कर्मचाऱ्यांशी समन्वय साधण्यासाठी उपयोगी ठरतात.

विमानावरील प्रमुख लाईट्स आणि त्यांचे कार्य

🔴 बीकन लाईट्स (Beacon Lights)

हे लाल रंगाचे दिवे विमानाच्या वरच्या आणि खालच्या भागात बसवलेले असतात. विमानाचे इंजिन सुरू झाले की हे लाईट्स चालू केले जातात. यामुळे जमिनीवरील कर्मचाऱ्यांना विमान सुरू असल्याची सूचना मिळते. हे लाईट्स टक्कर टाळण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात.

⚪ स्ट्रोब लाईट्स (Strobe Lights)

हे प्रचंड तेजस्वी पांढरे दिवे विमानाच्या पंखांच्या टोकावर किंवा मागील बाजूस असतात. हे दिवे हवेत उडत असताना सतत चमकत राहतात. दूरवरूनही दिसणारे हे लाईट्स इतर विमानांना सावध करण्यासाठी वापरले जातात. विमान जमिनीवर स्थिर झाल्यावर हे बंद केले जातात.

🔴🟢 नेव्हिगेशन / पोझिशन लाईट्स (Navigation Lights)

विमानाच्या डाव्या पंखावर लाल, उजव्या पंखावर हिरवा आणि मागील भागावर पांढरा दिवा असतो. हे लाईट्स सतत चालू असतात. याच्या मदतीने इतर पायलट, एअर ट्रॅफिक कंट्रोल आणि ग्राउंड स्टाफला विमानाची दिशा व स्थिती समजते.

टॅक्सी लाईट्स (Taxi Lights)

विमान रनवेवर किंवा विमानतळावर हालचाल करत असताना पुढील मार्ग स्पष्ट दिसावा म्हणून हे लाईट्स वापरले जातात. हे आपल्या वाहनांच्या हेडलाईट्ससारखेच काम करतात. हे दिवे पांढऱ्या रंगाचे (White Light) असतात.टॅक्सी लाईट्स सामान्यतः विमानाच्या नोझ लँडिंग गिअर (Nose Landing Gear) वर किंवा पंखांच्या (wings) अग्रभागी लावलेल्या असतात. या दिव्यांचा मुख्य उद्देश रात्री किंवा कमी दृश्यमानतेमध्ये (low visibility) पायलटला विमान टॅक्सीवेवरून (taxiway) सुरक्षितपणे चालवण्यास मदत करणे हा आहे. ते टॅक्सीवे, धावपट्टी आणि वाटेतील अडथळे स्पष्टपणे पाहण्यास मदत करतात. जेव्हा विमान जमिनीवर असते, तेव्हा टॅक्सी लाईट्स सुरू केले जातात. विमान टेकऑफ (takeoff) साठी धावपट्टीवर रांगेत उभे राहते तेव्हा हे दिवे बंद करून ‘लँडिंग लाईट्स’ (Landing Lights) चालू केले जातात.हे दिवे सामान्यत विमानाची 28V DC पॉवर वापरतात.

लँडिंग लाईट्स (Landing Lights)

हे विमानावरील सर्वात तेजस्वी लाईट्स असतात. पंखांच्या खालच्या भागात किंवा लँडिंग गियरजवळ लावलेले हे दिवे टेक-ऑफ आणि लँडिंगच्या वेळी रनवे प्रकाशित करतात. साधारण 200 फूट उंचीवरून हे दिवे रनवेवर प्रकाश टाकू शकतात. यांची तीव्रता इतकी जास्त असते की जमिनीवर उभ्या व्यक्तीच्या डोळ्यांना इजा होऊ शकते.

  विंग इन्स्पेक्शन लाईट्स

हे दिवे पंखांची तपासणी करण्यासाठी वापरले जातात. बर्फ, तांत्रिक बिघाड किंवा कोणतीही अडचण पायलट किंवा ग्राउंड क्रूला लगेच कळावी, यासाठी हे लाईट्स उपयुक्त ठरतात.

 हे दिवे साधारणपणे फ्युजलेजच्या (विमानाच्या मुख्य शरीर) दोन्ही बाजूंना लावलेले असतात, जे थेट विंग्स आणि इंजिनकडे प्रकाश टाकतात.रात्रीच्या वेळी पायलटला पंखांची स्थिती पाहण्यास मदत करतात, विशेषतः कडक थंडीच्या हवामानात. हे दिवे विमानातील अनेक महत्त्वाच्या लाईट्सपैकी (उदा. लँडिंग लाईट्स, नेव्हिगेशन लाईट्स) एक आहेत, जे सुरक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत

लोगो लाईट्स (Logo Lights)

विमानाच्या मागील उभ्या पंखावर असलेल्या कंपनीच्या नाव किंवा लोगोवर प्रकाश टाकण्यासाठी हे लाईट्स वापरले जातात. हे कायदेशीर बंधन नसले, तरी ब्रँड ओळख आणि मार्केटिंगसाठी महत्त्वाचे मानले जातात.

नवीन अँटी-कोलिजन लाइटिंग सिस्टम

आधुनिक विमानांमध्ये पंखांच्या बाजूला आणि खालच्या भागात अल्टरनेट चालू-बंद होणारे दिवे बसवलेले असतात. लँडिंगच्या वेळी हे दिवे चालू होतात, ज्यामुळे पक्षी, इतर विमाने किंवा जमिनीशी होणारी टक्कर टाळता येते.

सुरक्षिततेचा प्रकाश

विमानावरील प्रत्येक लाईटचा एक ठरावीक उद्देश आहे. हे लाईट्स केवळ विमानाचं सौंदर्य वाढवत नाहीत, तर हजारो प्रवाशांचा प्रवास सुरक्षित करण्यासाठी दिवसरात्र कार्यरत असतात.
पुढच्या वेळी आकाशात झगमगणारे विमान दिसले, तर लक्षात ठेवा  त्या प्रत्येक दिव्यामागे विज्ञान, नियम आणि सुरक्षिततेची जबाबदारी दडलेली आहे.