प्रसारमाध्यम l दिग्विजय माळकर
तुम्ही कोणत्या ही मंदिरात गेला की तिथे तुम्हाला गाभाऱ्याबाहेर पायात धातूचे किंवा दगडाचे आणि आपले सर्व अंग कवचातून बाहेर काढून बसलेले कासव दिसते. मंदिर कोणत्याही देवाचे असो पण ते कासव तिथे असतेच किंवा काही लोकांच्या घरी एखाद्या विशिष्ट् जागी धातू, स्फटिक किंवा माती चे कासव ठेवलेले असते. ते का असते ते आपण आजच्या लेखामध्ये पाहू!
आपल्या दैनंदिन जीवनात अनेक अशी प्रतीके असतात जी आपल्याला परिचित वाटतात; मात्र त्यांच्या मागचा अर्थ, तत्त्वज्ञान आणि आध्यात्मिक आशय फार खोल असतो. कासव हे त्यापैकीच एक महत्त्वाचे प्रतीक. मंदिरातील गाभाऱ्याबाहेर, देवाच्या मूर्तीसमोर किंवा वास्तुशास्त्रातील उपायांमध्ये कासव वारंवार दिसते. मात्र ते तिथे का असते? या प्रश्नाचे उत्तर शोधले, तर आपल्याला हिंदू धर्म, पुराणकथा, भगवद्गीता आणि वास्तुशास्त्र यांचा सुंदर संगम दिसतो.
पुराणकथांमधील कासव
हिंदू धर्मात भगवान विष्णूच्या दशावतारांपैकी दुसरा अवतार म्हणजे कुर्म अवतार म्हणजेच कासव. सत्ययुगात झालेल्या समुद्रमंथनाच्या वेळी मंदर पर्वत समुद्रात बुडू लागला होता. त्या वेळी विष्णूंनी कासवाचे रूप धारण करून पर्वताला आपल्या पाठीवर आधार दिला.
या मंथनातून अमृत आणि लक्ष्मीदेवी प्रकट झाल्या.म्हणूनच कासव हे स्थिरता, आधार, समतोल आणि शुभतेचे प्रतीक मानले जाते. जीवनात यश, समृद्धी आणि शांती मिळण्यासाठी आवश्यक असलेला संयम व स्थैर्य कासव दर्शवते.
भगवद्गीतेतील कासवाचे उदाहरण
भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायातील ५८ व्या श्लोकात श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की,
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २-५८ ॥
संदर्भित अन्वयार्थ
च = आणि, कूर्मः = कासव, सर्वशः = सर्व बाजूंनी, अङ्गानि = (आपले) अवयव, इव = ज्याप्रमाणे (आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे), यदा = जेव्हा, अयम् = हा पुरुष, इन्द्रियार्थेभ्यः = इंद्रियांच्या विषयांपासून, इन्द्रियाणि = (आपली) इंद्रिये, (सर्वशः) = सर्व प्रकाराने, संहरते = आवरून घेतो, (तदा) = तेव्हा, तस्य = त्याची, प्रज्ञा = बुद्धी, प्रतिष्ठिता = स्थिर आहे (असे समजावे) ॥ २-५८ ॥
अर्थ
कासव सर्व बाजूंनी आपले अवयव जसे आत ओढून धरते, त्याचप्रमाणे जेव्हा हा पुरुष इंद्रियांच्या विषयांपासून इंद्रियांना सर्व प्रकारे आवरून घेतो, तेव्हा त्याची बुद्धी स्थिर झाली, असे समजावे. ॥ २-५८ ॥
म्हणजे जसे कासव आपले हात-पाय आणि मान कवचात ओढून घेतो, तसेच जो मनुष्य आपली इंद्रिये विषयांपासून आवरतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. अशा व्यक्तीला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.
या उदाहरणातून कासव हे इंद्रियनिग्रह, आत्मसंयम आणि मानसिक स्थैर्य यांचे प्रतीक ठरते. त्यामुळेच कासवाला सात्त्विक प्राणी मानले जाते.
मंदिरातील कासवाचे आध्यात्मिक महत्त्व
अनेक मंदिरांमध्ये गाभाऱ्याबाहेर कासवाची मूर्ती आढळते. भक्त मंदिरात प्रवेश करताना काम, क्रोध, लोभ, मोह, मत्सर यांसारखे विकार बाहेर ठेवून आत यावा, हा त्यामागील भावार्थ आहे.
काही ठिकाणी कासवाची मान खाली झुकलेली दिसते — ती नम्रता आणि शरणागतीचे प्रतीक आहे. तर काही मंदिरांमध्ये मान वर उचललेली कासवे दिसतात; ती कुंडलिनी जागृती आणि आध्यात्मिक ऊर्जेचे ग्रहण दर्शवते, असे मानले जाते.
तसेच, मादी कासव केवळ आपल्या दृष्टीने पिलांचे पोषण करते, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे देवाची कृपादृष्टी सदैव भक्तांवर राहावी, या भावनेशीही कासव जोडलेले आहे.
वास्तुशास्त्रातील कासव
वास्तुशास्त्रात कासवाला अत्यंत शुभ मानले जाते. योग्य दिशेला आणि योग्य प्रकारे ठेवलेले कासव घरात सकारात्मक ऊर्जा, सुख-समृद्धी, आरोग्य आणि शांतता आणते, अशी धारणा आहे.
-
घराच्या उत्तर दिशेला कासव ठेवल्यास आर्थिक स्थैर्य वाढते.
-
कासवाचे तोंड पूर्वेकडे असावे, असे सांगितले जाते.
-
पाण्याशी संबंधित असल्याने कासव थोड्या पाण्यात ठेवणे अधिक लाभदायक मानले जाते.
धातू, स्फटिक, लाकूड किंवा मातीपासून बनवलेले कासव वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी वापरले जाते. काळ्या रंगाचे कासव व्यवसाय व करिअरसाठी, हिरवे एकाग्रतेसाठी, तर पांढरे कासव मानसिक व आध्यात्मिक शांततेसाठी उपयुक्त मानले जाते.
आजच्या काळातील संदेश
आजच्या वेगवान, स्पर्धात्मक आणि ताणतणावपूर्ण जीवनात कासव आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते — थांबा, आत वळा, स्थिर राहा.
बाह्य गोंगाटापासून स्वतःचे मन सुरक्षित ठेवणे, गरजेपुरतेच प्रतिक्रिया देणे आणि संयम राखणे — हेच खरे यशाचे सूत्र आहे.
कासव केवळ एक मूर्ती किंवा वास्तु उपाय नाही; ते जीवनशैलीचे, आत्मसंयमाचे आणि शाश्वत स्थैर्याचे प्रतीक आहे. म्हणूनच धर्म, तत्त्वज्ञान आणि वास्तु — या तिन्ही क्षेत्रांत कासवाला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
