प्रसारमाध्यम l दिग्विजय माळकर
आपण पाहू या, ह्या लेख मध्ये खनिज तेल म्हणजेच ( क्रूड ऑईल ) याचा शोध व्हेनेझुएला, आखाती देशांमध्ये (Middle East)आणि भारतात कसा लागला याच्या रंजक कथा या पृथ्वीचे अख्खे राजकारण घुमवणाऱ्या या पदार्थाबद्दल जास्तीत जास्त माहिती आपण घेण्याचा प्रयत्न करू त्या सोबत या पूर्ण चाप्टर्स मधून तेलाच्या रंजक कथा, तांत्रिक आणि वैज्ञानिक अश्या सर्वांगीण बाजूने माहिती घेणार आहोत. तेलाचा शोध लागणे ही १९ व्या शतकातील सर्वात महत्त्वाची घटना मानली जाते. हा शोध काही एका रात्रीत लागला नाही, तर त्यामागे अनेक दशकांचे प्रयत्न, भूगर्भशास्त्रज्ञांचे (Geologists) कसब आणि पाश्चिमात्य कंपन्यांची चिकाटी होती.
१९०८ मध्ये इराणमध्ये (तत्कालीन पर्शिया) भूगर्भातील नैसर्गिकरित्या बाहेर पडणाऱ्या डांबरासारख्या चिकट पदार्थांवरून (oil seeps) तेलाचे अस्तित्व सिद्ध झाले आणि जॉर्ज बर्नार्ड रेनॉल्ड्स यांच्या नेतृत्वाखालील टीमने मस्जिद-ए-सुलेमान येथे पहिले व्यावसायिक तेल साठे शोधले, ज्यामुळे मध्यपूर्वेतील तेल उत्खनन आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम झाला, विशेषतः ब्रिटिशांना यावर नियंत्रण मिळाले आणि पुढील दशकांमध्ये या प्रदेशाला सामरिक महत्त्व प्राप्त झाले.
हजारो वर्षांपासून इराण आणि मेसोपोटेमियामध्ये जमिनीतून नैसर्गिकरित्या बाहेर पडणाऱ्या डांबराचा वापर स्थानिक लोक करत होते, जे तेलाच्या अस्तित्वाचा प्राथमिक संकेत होता. फ्रेंच शास्त्रज्ञ जॅक डी मॉर्गन यांनी १८९० च्या दशकात पश्चिम पर्शियातील तेल गळतीची माहिती देणारे नकाशे प्रकाशित केले, ज्याने आधुनिक तेल उद्योगासाठी मार्ग खुला केला.
विल्यम नॉक्स डी’आर्सी या ब्रिटीश उद्योगपतीने इराणच्या राजाकडून तेल शोधण्याचा परवाना मिळवला.अनेक वर्षांच्या अयशस्वी प्रयत्नांनंतर, १९०८ मध्ये, जॉर्ज बर्नार्ड रेनॉल्ड्स यांनी मस्जिद-ए-सुलेमान येथे पहिले यशस्वी आणि व्यावसायिकदृष्ट्या महत्त्वाचे तेल साठे शोधून काढले,अनेक वर्षे अपयश आल्यानंतर आणि पैसे संपत आले असताना, अखेर १९०८ मध्ये इराणच्या ‘मस्जिद-ए-सुलेमान’ येथे तेलाचा मोठा साठा सापडला. हा मध्य पूर्वेतील पहिला मोठा शोध होता. ज्यामुळे मध्यपूर्वेतील तेल युगाची सुरुवात झाली.
या शोधानंतर, अँग्लो-पर्शियन ऑइल कंपनी (APOC) ची स्थापना झाली, जी पुढे ब्रिटिश पेट्रोलियम (BP) बनली आणि यामुळे ब्रिटनला इराणच्या तेलावर नियंत्रण मिळाले.
व्हेनेझुएलामध्ये तेलाचा शोध अमेरिकेच्या कंपन्यांनी १८०० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात सुरू केलेल्या शोधकार्यातून लागला, परंतु खरी क्रांती १९२२ मध्ये माराकाइबो सरोवराजवळ मोठा तेलाचा झरा (gusher) सापडल्यावर झाली, ज्यामुळे व्हेनेझुएला जगातील सर्वात मोठा तेल निर्यातदार देश बनला आणि देशाच्या अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले. सुरुवातीला परदेशी कंपन्यांनी ( जसे की स्टँडर्ड ऑईल) यात मोठी गुंतवणूक केली आणि १९७० च्या दशकात सरकारने राष्ट्रीयीकरण करून राष्ट्रीय तेल कंपनी (PDVSA) स्थापन केली, ज्यामुळे देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम झाला.
जॉर्ज बर्नार्ड रेनॉल्ड्स (1853–1925) हे पर्शिया (इराण) आणि व्हेनेझुएला येथे तेल सापडण्यामागील एक महत्त्वाचे पण विस्मरणात गेलेले अग्रणी तेल संशोधक होते. त्यांचा जन्म इंग्लंडमध्ये झाला. त्यांनी भारतातील ब्रिटिश सार्वजनिक बांधकाम खात्यात (रेल्वे विभाग) अभियंता म्हणून दीर्घकाळ काम केले. निवृत्तीनंतर त्यांनी डच ईस्ट इंडीज (आजचे इंडोनेशिया) येथे तेलक्षेत्रांवर काम केले.
1901 मध्ये विल्यम नॉक्स डी’आर्सी यांनी त्यांना पर्शियातील तेल शोध मोहिमेचे नेतृत्व दिले. अनेक वर्षांच्या कठीण परिश्रमानंतर 1908 मध्ये मशीद-सुलेमान येथे मध्यपूर्वेतील पहिले तेल सापडले, ज्यामुळे पुढे अँग्लो-पर्शियन ऑइल कंपनी (आजची BP) स्थापन झाली. तरीही 1911 मध्ये त्यांना कंपनीतून काढून टाकण्यात आले.
यानंतर रेनॉल्ड्स यांनी व्हेनेझुएलामध्ये रॉयल डच-शेलसाठी काम करत 1922 मध्ये बारोसो क्रमांक 2 विहिरीत प्रचंड तेलस्फोट घडवून आणला, ज्यामुळे व्हेनेझुएला जागतिक तेलनकाशावर आले.
1925 मध्ये स्पेनमध्ये त्यांचे निधन झाले. एडविन ड्रेक आणि अँथनी लुकास यांच्यासारखेच रेनॉल्ड्स हे जगातील महान तेल-अग्रदूतांपैकी एक मानले पाहिजेत, असे इतिहासकारांचे मत आहे.
